طراحی عضو کششی در سازه فولادی | آموزش کامل سطح مقطع خالص، گسیختگی و ضوابط LRFD

بخش 1
طراحی اعضای کششی در سازه فولادی، سطح مقطع ناخالص و خالص (Ag An)
برای مطالعه لطفا کلیک کنید
کاربرد عضو کششی در سازه
قبل از ورود به محاسبات، ابتدا باید بدانیم عضو کششی کجا در سازه استفاده میشود.
اعضای کششی را در موارد زیر میبینیم:
اعضای کششی خرپاها (که در تحلیل سازه بررسی کردهایم)
مهاربندهای همگرا در ساختمانها
سیستمهای کابلی و پلهای معلق یا کابلی
در همه این سیستمها، عضو وظیفه انتقال نیرو در کشش را بر عهده دارد.
اما سؤال اصلی اینجاست: آیا کل سطح مقطع عضو در تحمل نیرو نقش دارد؟
سطح مقطع کل (Gross Section – Ag)
سطح مقطع کل یعنی کل سطح عضو بدون در نظر گرفتن سوراخها.
برای مثال اگر یک پلیت با عرض B و ضخامت T داشته باشیم:
مساحت کل برابر است با:
Ag = B × T
این سطح مقطع زمانی اهمیت دارد که عضو در حالت تسلیم بررسی شود.
سطح مقطع خالص (Net Section – An)
در عمل، اعضای کششی معمولاً با پیچ به اتصال متصل میشوند.
پس روی آنها سوراخهایی برای عبور پیچ ایجاد میشود.
این سوراخها باعث کاهش سطح مؤثر عضو میشوند.
اگر قطر سوراخ را با D و ضخامت عضو را با T نشان دهیم،
سطح از دست رفته برابر است با:
مساحت سوراخ = D × T
پس سطح مقطع خالص برابر میشود با:
An = Ag − (D × T)
یعنی:
An = (B × T) − (D × T)
این سطح مقطع در حالت گسیختگی عضو اهمیت دارد.
چرا این تفاوت مهم است؟
اگر فقط سطح کل را در نظر بگیریم، ممکن است ظرفیت عضو را بیش از مقدار واقعی تخمین بزنیم.
در حالی که شکست معمولاً از ناحیهای رخ میدهد که سطح مقطع کاهش یافته است، یعنی همان سطح خالص.
بنابراین در طراحی عضو کششی باید هر دو سطح مقطع را بشناسیم و بدانیم هر کدام در کدام حالت کنترلکننده هستند.
بخش 2
سطح خالص یا ناخالص؟ چرا بعضی اعضای کششی قبل از جاری شدن میبُرن!
برای مطالعه لطفا کلیک کنید
در ادامه طراحی عضو کششی، یک سؤال مهم مطرح میشود:
چرا برخی اعضای کششی قبل از اینکه به تنش تسلیم برسند، دچار شکست میشوند؟
برای پاسخ به این سؤال باید دوباره به مفهوم سطح مقطع کل (Ag) و سطح مقطع خالص (An) برگردیم.
مرور کوتاه: سطح کل و سطح خالص
سطح مقطع کل (Ag) کل سطح عضو بدون در نظر گرفتن سوراخهاست.
سطح مقطع خالص (An) برابر است با سطح کل منهای سطح سوراخهای پیچ.
سطح کل معمولاً در بررسی تسلیم استفاده میشود.
سطح خالص در بررسی گسیختگی اهمیت دارد.
حالت اول: مقاومت کششی بر اساس تسلیم
در این حالت فرض میکنیم کل مقطع وارد ناحیه جاری شدن میشود.
تنش برابر است با:
نیرو تقسیم بر سطح مقطع کل
در روش LRFD آییننامه ضریب مقاومت برای تسلیم برابر است با:
0.9
بنابراین مقاومت طراحی در حالت تسلیم برابر است با:
0.9 × Fy × Ag
که Fy تنش تسلیم فولاد است.
حالت دوم: مقاومت کششی بر اساس گسیختگی
در این حالت شکست از ناحیه سطح مقطع خالص رخ میدهد.
چون وجود سوراخها باعث تمرکز تنش و کاهش سطح مؤثر شده است.
در آییننامه LRFD ضریب مقاومت برای گسیختگی برابر است با:
0.75
بنابراین مقاومت طراحی در حالت گسیختگی برابر است با:
0.75 × Fu × An
که Fu تنش نهایی فولاد است.
چرا عضو ممکن است قبل از تسلیم گسیخته شود؟
چون:
سطح خالص کوچکتر از سطح کل است
ضریب مقاومت در گسیختگی (0.75) کمتر از ضریب تسلیم (0.9) است
تمرکز تنش در اطراف سوراخها وجود دارد
در نتیجه ممکن است ظرفیت گسیختگی از ظرفیت تسلیم کمتر شود و عضو قبل از جاری شدن کامل، دچار شکست شود.
معیار نهایی طراحی
در طراحی عضو کششی باید هر دو مقاومت را محاسبه کنیم:
مقاومت بر اساس تسلیم
مقاومت بر اساس گسیختگی
و مقدار کوچکتر را به عنوان ظرفیت نهایی عضو در نظر بگیریم.
همیشه مینیمم این دو مقدار، معیار کنترل طراحی است.
بخش 3
طراحی عضو کششی خارج از اتصال | پلیت سوراخدار | تسلیم یا گسیختگی؟
برای مطالعه لطفا کلیک کنید
وارد بررسی رفتار عضو کششی در ناحیه خارج از اتصال میشویم.
اما قبل از آن یک مرور کوتاه از جلسه قبل داریم:
مقاومت بر اساس تسلیم برابر است با:
0.9 × Fy × Agمقاومت بر اساس گسیختگی برابر است با:
0.75 × Fu × An
گفتیم معیار طراحی، کوچکترین این دو مقدار است.
اما یک نکته مهم مطرح شد:
ما ترجیح میدهیم عضو ابتدا جاری شود (تسلیم) و بعد گسیخته شود،
نه اینکه ناگهان و بهصورت ترد بشکند.
چون رفتار تسلیم، رفتاری نرم و شکلپذیر است
اما گسیختگی رفتاری ترد و ناگهانی دارد.
شرط حاکم شدن تسلیم بر طراحی
برای اینکه رفتار عضو نرم باشد باید این شرط برقرار شود:
مقاومت تسلیم کمتر از مقاومت گسیختگی باشد.
یعنی:
0.9 × Fy × Ag < 0.75 × Fu × An
اگر این شرط برقرار باشد، عضو ابتدا جاری میشود و سپس در صورت افزایش بار ممکن است گسیخته شود.
بررسی برای یک پلیت با یک سوراخ
یک پلیت با عرض B و ضخامت T در نظر میگیریم که یک سوراخ با قطر D دارد.
سطح کل برابر است با:
Ag = B × T
سطح خالص برابر است با:
An = (B − D) × T
شرط رفتار نرم را در این رابطه جایگذاری میکنیم.
پس از سادهسازی، به یک نسبت بین قطر سوراخ و عرض پلیت میرسیم.
مثال عددی
اگر:
Fy = 235 مگاپاسکال
Fu = 370 مگاپاسکال
حل رابطه نشان میدهد که:
اگر قطر سوراخ کمتر از حدود 23 درصد عرض پلیت باشد،
رفتار عضو به صورت تسلیم کنترل خواهد شد.
اما اگر سوراخ بزرگتر از این مقدار شود،
احتمال گسیختگی قبل از تسلیم وجود دارد.
مفهوم مهندسی این نتیجه
این نتیجه به ما نشان میدهد:
طراحی فقط جایگذاری عدد در فرمول نیست.
باید هندسه عضو و اندازه سوراخها را طوری انتخاب کنیم که رفتار سازه شکلپذیر باقی بماند.
این همان فلسفه اصلی طراحی در روش LRFD است:
ایجاد رفتار کنترلشده و قابل پیشبینی.
بخش 4
نواحی مهم بررسی عضو کششی کجاست !؟
برای مطالعه لطفا کلیک کنید
در این جلسه به یک سؤال بسیار مهم پاسخ میدهیم:
عضو کششی دقیقاً از کجا دچار شکست میشود؟
نکته اول: اثر خروج از مرکزیت
در طراحی عضو کششی یک نکته بسیار مهم وجود دارد:
نیرو باید تا حد امکان از مرکز سطح مقطع عبور کند.
اگر نیروی کششی با خروج از مرکزیت وارد شود:
عضو فقط تحت کشش خالص نخواهد بود
لنگر خمشی نیز ایجاد میشود
تنش در یک سمت مقطع افزایش پیدا میکند
در عمل، اگر خروج از مرکزیت زیاد باشد، عضو عملاً رفتاری خمشی پیدا میکند.
به همین دلیل در طراحی تلاش میکنیم خروج از مرکزیت تا حد امکان به صفر نزدیک باشد.
دو ناحیه مهم در بررسی شکست
برای اینکه بدانیم عضو از کجا میشکند، باید دو ناحیه اصلی را بررسی کنیم:
ناحیه اتصال
طول عضو (بدنه عضو)
هر دو ناحیه باید کنترل شوند.
چرا ناحیه اتصال بسیار مهم است؟
چون نیرو از طریق اتصال وارد عضو میشود.
در ناحیه اتصال:
سوراخ پیچ وجود دارد
سطح مقطع کاهش یافته است
تمرکز تنش ایجاد میشود
بنابراین احتمال گسیختگی در این ناحیه بیشتر است.
آیا کل عضو تحت کشش یکنواخت است؟
برای درک بهتر، عضو را در ذهن از وسط برش میزنیم.
اگر یک مقطع فرضی در طول عضو در نظر بگیریم،
میبینیم نیروی کششی در هر مقطع داخلی وجود دارد.
یعنی:
نیروی کششی در تمام طول عضو جاری است.
اما تفاوت در این است که:
در برخی نواحی سطح مقطع کامل است
و در برخی نواحی (مانند اتصال) سطح مقطع کاهش یافته است.
پس اگر ظرفیت ناحیه اتصال کمتر باشد،
شکست از همان ناحیه آغاز میشود.
نتیجه مهم مهندسی
عضو کششی معمولاً از ضعیفترین مقطع میشکند.
این مقطع میتواند:
سطح خالص در محل اتصال باشد
یا در موارد خاص، در طول عضو (اگر ضعف موضعی وجود داشته باشد)
بنابراین در طراحی باید:
✔ ناحیه اتصال را بررسی کنیم
✔ طول عضو را نیز کنترل کنیم
✔ اثر خروج از مرکزیت را در نظر بگیریم
گام آخر
جمع بندی
برای مطالعه لطفا کلیک کنید
در طراحی عضو کششی اول یاد گرفتیم تفاوت بین سطح مقطع کل (Ag) و سطح مقطع خالص (An) چیست و چرا وجود سوراخهای اتصال میتواند ظرفیت واقعی عضو را کاهش دهد. بعد دیدیم مقاومت عضو در دو حالت بررسی میشود: تسلیم با ضریب 0.9 در سطح کل، و گسیختگی با ضریب 0.75 در سطح خالص. معیار طراحی همیشه کوچکترِ این دو مقاومت است. سپس فهمیدیم برای اینکه رفتار سازه نرم و شکلپذیر باشد، بهتر است تسلیم حاکم شود نه گسیختگی؛ یعنی عضو قبل از شکست ناگهانی جاری شود. در ادامه بررسی کردیم شکست معمولاً از ضعیفترین مقطع اتفاق میافتد، که اغلب در ناحیه اتصال است، چون هم سطح کاهش یافته و هم تمرکز تنش داریم. همچنین دیدیم خروج از مرکزیت میتواند عضو کششی را وارد رفتار خمشی کند و باید تا حد امکان کنترل شود.
خلاصه اینکه طراحی عضو کششی فقط یک فرمول نیست؛ ترکیبی از درک رفتار، شناخت ناحیه بحرانی، کنترل سطح مقطع خالص و کل، و هدایت سازه به سمت رفتار شکلپذیر و قابل پیشبینی است.
دیدگاهتان را بنویسید